Son aylarda beynəlxalq gündəmdə baş verən hadisələr göstərir ki, dünya siyasəti yeni, daha sərt və qeyri-müəyyən mərhələyə daxil olur. ABŞ-da Donald Trampın yenidən fəal siyasi xətt formalaşdırması, Ukrayna müharibəsinin uzanması və İran ətrafında artan gərginlik bir-birindən ayrı proseslər kimi görünsə də, əslində eyni geosiyasi zəncirin müxtəlif halqalarıdır. Bu halqaları birləşdirən əsas xətt güc balansının yenidən qurulması və qlobal təsir uğrunda açıq rəqabətdir.
Tramp administrasiyasının Venesuela ilə bağlı atdığı addımlar bu mənzərənin ən kəskin nümunələrindən biridir. Vaşinqton uzun illər sanksiyalar və diplomatik təzyiqlərlə məhdudlaşan siyasətdən faktiki güc nümayişinə keçib. Venesuelanın neft resursları bu strategiyanın mərkəzində dayanır. ABŞ üçün məsələ təkcə enerji təhlükəsizliyi deyil, həm də Latın Amerikasında Çin və Rusiyanın təsir imkanlarını məhdudlaşdırmaqdır. Bu kontekstdə Venesuela artıq sadəcə regional problem deyil, qlobal güclərin toqquşduğu strateji platformaya çevrilib. ABŞ-ın sərt addımları suverenlik və beynəlxalq hüquqla bağlı ciddi suallar yaradır, eyni zamanda dünya siyasətində “güc haqlıdır” yanaşmasının gücləndiyini göstərir.
Bu xətt Ukrayna müharibəsində də aydın görünür. Münaqişə artıq klassik hərbi qarşıdurmadan çıxaraq uzunmüddətli geosiyasi aşınma mərhələsinə keçib. Bir tərəfdən diplomatik əlaqələr saxlanılır, Paris və digər paytaxtlarda danışıqlar aparılır, digər tərəfdən döyüş meydanında eskalasiya davam edir. Bu paralellik göstərir ki, tərəflər sülh haqqında danışsa da, hələ də real kompromisə hazır deyillər. ABŞ və Avropa üçün Ukrayna məsələsi təkcə Kiyevin taleyi deyil, beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin gələcəyi ilə bağlıdır. Rusiya üçün isə bu münaqişə post-sovet məkanında nüfuzun qorunması və Qərbin genişlənməsinə qarşı müqavimət anlamına gəlir.
İran faktoru bu mənzərəni daha da mürəkkəbləşdirir. Yaxın Şərqdə onsuz da gərgin olan vəziyyət ABŞ-ın qlobal miqyasda sərtləşən siyasəti fonunda daha riskli xarakter alır. Tehran hərbi hazırlıq səviyyəsini artırmaqla həm özünü qorumağa, həm də potensial təzyiqlərə cavab verməyə çalışır. İran üçün Venesuelada baş verənlər xəbərdarlıq siqnalı kimi qəbul olunur. ABŞ lazım bildiyi anda gücdən istifadə etməkdən çəkinmir. Bu isə İranın regional siyasətini daha ehtiyatlı, eyni zamanda daha aqressiv edə bilər.
Bütün bu proseslər fonunda diqqət çəkən əsas məqam ondan ibarətdir ki, beynəlxalq münasibətlərdə çoxtərəfli mexanizmlər zəifləyir. ABŞ-ın beynəlxalq təşkilatlardan uzaqlaşması, ikitərəfli təzyiq və güc siyasətinə üstünlük verməsi qlobal idarəetmədə boşluqlar yaradır. Bu boşluqları isə Rusiya, Çin və regional güclər öz maraqları çərçivəsində doldurmağa çalışırlar. Nəticədə dünya daha parçalanmış, daha proqnozlaşdırılması çətin bir mərhələyə daxil olur.
Ümumilikdə, Venesuela ətrafında cərəyan edən hadisələr, Ukraynada davam edən müharibə və İranla bağlı artan gərginlik ayrı-ayrı böhranlar deyil, eyni geosiyasi transformasiyanın müxtəlif təzahürləridir. Bu transformasiya güc balansının dəyişməsi, beynəlxalq hüququn arxa plana keçməsi və təhlükəsizlik anlayışının yenidən tərif olunması ilə xarakterizə olunur. Qarşıdakı dövrdə dünya siyasətində risklərin azalmasından çox, yeni gərginlik ocaqlarının yaranması ehtimalı daha yüksək görünür. Bu isə həm regionlar, həm də qlobal sistem üçün uzunmüddətli qeyri-sabitlik deməkdir.
Şəhanə Nəsirli
© Yenifikir.media
Arzu, təklif və şikayətlərinizi bizə bildirin